VoyForums

[ VoyUser Login optional ] [ Main index ] [ Post a new message ] [ Search | Check update time | Archives: 1, 2, [3] ]

[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]

Date Posted: 19:44:31 04/01/01 Sun
Author: Abdi Reyim
Subject: Edebi Ijadiyet we Ana Til(misiran)

Edebi Ijadiyet We Ana Til

Ghalip Hojabdul
Misiran'din Elindi

Uzaq tarihqa ige Uyghur edebiyatining herqaysi tarihiy dewrliride ana til sapliqini qoghdax we uni gullendurux yolida keskin kurex, bes - munaziriler bolup otken, nurghun alim, ediblirimiz ana tilni saplaxturux yolida bir omur qan - ter tokken bolsimu, yene bezilerning baxqa tillarda eser yezixni ewzel korup, ana tilda eser yezixqa sel qarixi, ana tilgha pixxiq bolmasliqi, ana tilgha bolghan tonuxning yetesizliki, xundaqla baxqa tillarning kucluk riqabitining tesiri tupeylidin, edebiy ijadiyette ana til sapliqini qoghdax we uni gullendurux toluq kapaletke ige qilinmighan, xuni biliximiz kerekki, ana tilning sapliqini qoghdax we uni qeliplaxturux, muqerrer halda ortaq tilning keng kolemde omumlixixini ilgiri suridu. Ortaq tilning omumlixixi rayonlarning di'aliktik, xiwe perqini kiciklitip, ana tilning ipadilex iqtidarini axuridu we uni qeliplixixqa ige qilidu. Bu arqiliq ana tilimizning baxqa tillar bilen bolghan riqabet kucini axurup, uning mewjudluq muhitini we tesirini kengeytkili bolidu. Awam - helq ana tilni tehimu etrapliq igilex, cuxinixte kopince edebiy eserlerge muraji'et qilidu. Xu millet edebiyatidiki xe'ir hekaye, roman, qoxaq, biyit, dastan, qisse, riwayet, epsane, cocek, meseller hem maqal - temsillerdin ozuq elip, ularning til ixlitix alahidilikige diqqet qilip, uni ijadiy ozlexturup, oz tilini qeliplaxturidu we beyitidu. Edebiy eserler ana tilining sapliqini qoghdax uni beyitix, gullenduruxte muhim mes'uliyetni ustige alghan bolidu. Yene bir tereptin alghanda, ana tilining tereqqiyati we gullinixi bolmisa, milliy edebiyatning tereqqiyati we gulliniximu bolmaydu. Xunga edebiy ijadiyette ana tilini gewdilendurux, uning guzel, pasahetlik ipadilex kucini axurux we namayan qilix herbir yazghucining bax tartip bolmaydighan burci, edebiy ijadiyettiki bu qanuniyet putkul insaniyetke ortaq bolup, ozining milliy edebiyatini soyudighan, ana tilini hormet qilidighan herqandaq yazghuci bu en enige warisliq qilidu. Ana tilining qudretlik ipadilex kucini namayan qilip, jahan'gha mexhur nadir eserlerni yaritix arqiliq milliy edebiyatni gullendurux yolida omurwayet tirixcanliq korsitidu. Buning ucun ediblirimiz edebiy ijadiyet bilen xughullan'ghanda ana tilimizning fontikiliq, grammatikiliq we leksikiliq alahidiliklirini toluq igilixi, qollan'ghan soz - jumlilirining toghra, ihcam, janliq, guzel boluxigha ehmiyet berixi, bolupmu ana tilining sapliqini qoghdixi zorur.

Jahan edebiyati tarihigha nezer salidighan bolsaq, dunyadiki herqaysi el we herqaysi millet yazghucilirining oz ana tilini qoghdax we beyitix arqiliq milly edebiyatni gullendurup, bugunki ucur dewride ghayet zor hayatiy kucke ige edebiyat qilip yaratqanliqini koruwelix tes emes, ottura esirde gherbiy yawropadiki nurghun milletlerning edebiyati hristi'andini ilahi hakimiyitining kucluk iskenjisige ucrighan, hristi'an dini muhlisliri latin tili bilenla eser yezixni tesebbus qilghanliqtin, baxqa millet yazghucilirining ana tilida eser yezixi ceklimige ucrighan. Buning bilen baxqa milletlerning milliy edebiyati tereqqiyatqa erixelmigen. Edebiy gullinix dewrige kelgendila, yawropadiki milliy tillr tereqqiy qilip, nurghun nadir eserler barliqqa keldi. Italiye xa'iri danti, en'gliye yazghucisi cawsir, germaniye yazghucisi martin awpi qatarliqlar oz ana tilida eser yezip, milliy tillarning tereqqiyatini ilgiri surdi. Buning bilen grnsuz in'gliz, italiyat, german, ispan edebiyatliri ghayet zor tereqqiyatqa erixti.

Uyghur edebiyatining herqaysi tarihiy dewrlerdiki tereqqiyat basquclirigha nezer salidighan bolsaq, her hil sewebler tupeylidin ana tilning sapliqigha buzghunciliq qilin'ghan hadisilerning yuz bergenlikini, xundaqla bu haletni ozgertip, ana tilini qoghdax yolida ocmes izlarni qaldurghan soyumluk ediblirimizning bolghanliqidin ceksiz iptiharlinimiz, melumatlargha qarighanda, xinjangni oz icige alghan keng ottura asiya zeminida yaxighuci turki tilida sozlixidighan helqler islam dinigha etiqad qilghandin keyin, ularning medeniyet we ma'arip ixliri islam medeniyiti izigha cuxurulup, jem'iyette ereb tili we pars tili arqiliq terbiye alidighanlar kopeygen. Ziyaliylar qatlimida ereb we pars tili bilen eser yezix bir hil modigha aylinip qalghan. Bu haletning uzaq muddet dawamlixixi netijiside, nurghun turkiy tilliq ziyaliylarning ereb - pariscigha qarighularce coqunux hadisisi yuz bergen, ular hetta oz ana tilini xe'ir yazghili bolmaydighan "Qopal til", "Tikenlik til" dep haqaretleydighan, ereb tilini bolsa "Hesel til" pars tilini "Xeker til" dep kokke koturidighan bolup ketken buning bilen Uyghur edebiyatida yerimi Uyghurce, yerimi parsce yaki putunley degudek ereb - parsce yezilghan eserler kopiyip, Uyghur tili buzuluxqa yuzlen'gen, del muxu peytte Uyghur alimi we xa'iri yusup sekkaki (1160 - 1229) Uyghur tilining sapliqini qoghdaxqa barliqini beghixlighan, Uyghur edebiyatida "Pars tili bilen yezilmighan xe'ir, xe'ir hesablanmaydu" degen pikir hokumran orunda turuwatqan halqiliq peytte, u ana tilida guzel bedi'iy eserlerni yezip, ajayip guzel xe'iriyet dunyasini yaratqan. Sap Uyghur tili bilen "Diwan sekkaki" qatarliq mexhur ghezel we nesirlerni yezip, edebiyatimizning qeside zjanirigha asas selix bilen bille, pelsepe, tilxunasliq we fililogiye penlirige a'it ijadiyet bilen xullinip, "Muftahul olum" (Ilimler acquci) namliq ilmiy eserni yazghan. Aptor bu esiride til - edebiyat, logika, muzika, pelsepe, ilmiy nujum qatarliq jehetlerdin tepsiliy melumatlar bergen, xundaqla bularni ana tilida yezip, Uyghur tilining guzel pasahetlik til ikenlikini, uning ipadilex kucining mol we rengga - reng ikenlikini namayan qilghan, aptorning ana tilining sapliqini qoghdax ucun tirixixi keyinki yazghucilarning ijadiyitige kucluk tesir qilip, ularni ana tilgha ehmiyet berixke ilhamlandurdi.

15 - Esirde otken turkiy helqlerning mexhur xa'iri we muteppekkurila elxir newa'imu ana tilining sapliqini qoghdax we uni gullenduruxke ghayet zor tohpe qoxti. Ereb - pars tillirigha hurapilarce coqunux ewj eliwatqan peytte, u turkiy til bilen pars tilini selixturup "Muhakime tul lugheteyin" namliq yirik neziriyiwi esirini yaratti. Aptor bu eserde nurghun delil - ispatlar we polattek pakitlar arqiliq turkiy tilining lughet fondi jehette intayin bay til ikenlikini korsitip berdi. Aptor yene "Mejlisunne fa'is" namliq esernimu ereb- pars tili bilen emes, belki sap Uyghur turk tili bilen yazdi. Xuning bilen u turkiy helqler edebiyatida tezkiricilikke asas selip tezkiricilikining keyinki tereqqiyatigha congqur tesir korsetti. Aptor bu esiride oz dewridiki edibler we ularning eserlirini Uyghur - turk tili bilen wayigha yetkuzup muhakime qilip, ana tilining intayin bay, qudretlik til ikenlikini namayan qildi. Buning bilen ereb - pars tillirigha hurapiylarce coqun'ghucilarning "Turkiy til pars tiligha yetmeydu", "Turkiy til bejayiki tiken'ge ohxaydu, uning bilen bilen xe'ir yazghili bolmaydu" deydighan qaraxlirigha zerbe berip, turkiy tilning lughetke bay, ewrixim, yuksek ipadilex kucige ige til ikenlikini, uning obyektip dunya we uning qanuniyetlirini toluq ipadilex qudretke ige ikenlikini, uning bilen ajayip guzel xe'ir we yarqin nesirlerni yazghili bolidighanliqini ilmiy asasta xerhlep berdi. Aptorning bu texebbusi keyinki ediblerning ijadiyitige kucluk tesir qildi. Nurghun ediblirimizning edebiy ijadiyette ana tilning sapliqigha kongul boluxige turtke bolup, milliy edebiyatimizning tereqqiyatigha asas saldi.

Azadliqtin keyin partiye milliy siyasitining toghra yetekcilikide, milliy til - yeziq kometitliri qurulup ana tilimizning saghlam tereqqiyatining qanuniy kapaletke ige qilinixi, Uyghurce nexr - epkarlar, gezit - zjurnal, kitablarning kopiyixi milliy edebiyatimizni gullendurux, ana tilimizni saplaxturux, qeliplaxturuxta mislisiz rol oynidi, milliy edebiyatimizda aptorlar qoxunining kopiyixi, buninggha egixip edebiy eserlerning san - supet we zjanir tusining tereqqiy qilixi muqerrer halda ana tilimizni saplaxturux, qeliplaxturux we gullenduruxni ilgiri surdi. Emma biz muxu netijilerge qarapla ana tilimizni saplaxturux, qeliplaxturux hizmitini bir izda tohtitip qoysaq bolmaydu. Buning ucun insaniyetning bugunki ucur dewridiki tereqqiyat ehwali heqqide toghra - tonuxqa ige boluximiz, herqaysi millet tillirining oz ara tesir we buningdin kelip ciqidighan netijiler heqqide cuxencimizni congqurlaxturuximiz intayin zorur. Insaniyetning 20 - esirdiki tereqqiyati ilgiri besip otken necce ming yilliq tereqqiyatini necce qatliwetti. Doletler ara alaqini qoyuqlixixi, qatnaxning rawajlinixi, iqtisadning yer xarlixixi, ucurning mislisiz tereqqiyati, herqaysi el milletlirini ijtima'iy turmux, orp - adet, dunya qarax, ehlaqiy qarax we qimmet qarixi jehetlerde bir hil ortaq endizini ciqix qilixqa qistidi. Internet torining putun dunyagha omumlixixi, melum menide yer xarini zor derijide kiciklitiwetti. Insaniyetning bundaq alemxumul tereqqiyati, tereqqiy tapqan millet tillirining putun dunyada yuksek derijide omumlixixigha sewebci boldi, bezi tilxunaslar yene 100 yildin keyin hazir dunyada ixlitiliwatqan 6000 hildin artuq tilning 90% - 95% i yoqilidu, qalghan 300 - 600 hil tilmu tedrijiy yeqinlixip eslidiki has alahidilikini yoqitidu, dep perez qilixti, ularning qarixice, bezi milliy tillarning yoqilixi xu tilni qollinidighan milletningmu teng yoqilidighanliqidin derek bermisimu, lekin insanlar medeniyitining kop hilliqini ziyan'gha ucritidiken, cunki tilning yoqilixigha egixip, xu milletlerning medeniyet, pelsepe we milliy orup - adet alahidilikimu yoqilixqa yuzlinidiken. Tilxunaslarning bu perizining toghra yaki hata boluxidin qet'iynezer, dunyaning yengi yuzlinixi milletlerni ozlirining ana tili we milliy edebiyatining istiqbali heqqide keng we congqur oylinixqa mejbur qilmaqta, elwette. Ana tilining sapliqini qoghdax we uni tereqqiy qilduruxni noqul edebiy ijadiyetke tayinipla hel qilip ketkili bolmisimu, emma uning tesiri arqiliq ana tilimizning riqabet kucini axurghili bolidu.

Yuqiriqi bayanlar we mulahiziler edebiy ijadiyette ana til heqqidiki barliq mezmunlarni toluq cuxendurup ketelmesliki mumkin, emeliyette edebiy ijadiyettiki ana til tetqiqati nahayiti murekkep we uzaq muddetlik hizmet bolup, tehimu kop kixilerning bu sahege qatnixixini, her hil pikir, koz qaraxlarni otturigha qoyup, ortaq tonuxqa ige boluxni telep qilidu. Tonux muqerrer halda ediblirimizning buningdin keyinki ijadiyitide ana tilimizni saghlamlaxturux, qeliplaxturux we guzellexturux yolida tehimu tirixcanliq korsitixini ilgiri suridu. Bu arqiliq ana tilimizning mewjud muhiti we tesirini kengeytip, milliy edebiyatimizni memliket icidiki qerindax milletler edebiyati bilen ortaq gullendurux we dunyagha yuzlendurux meqsitige yetkili bolidu.

Esli menbe:"Xinjiang Geziti"

[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]
[ VoyUser Login ] Not required to post.
Post a public reply to this message | Go post a new public message
 Note: This forum is moderated -- new posts are not visible until approved.
* Notice: Posting problems? [ Click here ]
 * HTML allowed in marked fields.
Message subject (required):

Name (required):

  Expression (Optional mood/title along with your name) Examples: (happy, sad, The Joyful, etc.) help)

  E-mail address (optional):

* Type your message here:


Note: This forum is moderated -- new posts are not visible until approved.

Notice: Copies of your message may remain on this and other systems on internet. Please be respectful.

Forum timezone: GMT+4
VF Version: 2.94, ConfDB:
Before posting please read our privacy policy.
VoyForums(tm) is a Free Service from Voyager Info-Systems.
Copyright © 1998-2008 Voyager Info-Systems. All Rights Reserved.